มือใหม่ "ฝึกดูดาวฤกษ์สว่างที่สุด 10 ดวง"

สำหรับมือใหม่หัดดูดาวอย่างผม พอแหงนหน้าขึ้นมองท้องฟ้า ก็เห็นดาวละลานตาไปหมด ยากที่จะจำแนกแยกแยะได้ว่ามันคือ ดาวชื่ออะไรบ้าง  ผมเลยตัดสินใจค่อย ๆ  เริ่มต้นทีละขั้น โดยลองฝึกดูดาวที่เห็นง่าย ๆ ก็คือ ดาวฤกษ์บนท้องฟ้าที่สว่างมาก ๆ เสียก่อน โดยตั้งใจฝึกอยู่ที่สนามหน้าบ้านของผมเอง ถึงแม้บ้านผมจะอยู่ในเมืองที่มีแสงรบกวนมาก แต่ก็เชื่อว่าน่าจะพอมองเห็นอยู่บ้าง สำหรับดาวฤกษ์ที่สว่างที่สุดบนท้องฟ้า 10 อันดับแรกมีดังนี้  (ตัวเลขอันดับความสว่างน้อยยิ่งสว่างมาก) 

(ที่มาของภาพ Ken Crawford.2022)

• อันดับ 1  ดาวซิริอุส (Sirius) หรือ ดาวโจร อันดับความสว่าง -1.44  อยู่ในกลุ่มดาวหมาใหญ่ (Canis Major)
• อันดับ 2  ดาวคาโนปัส (Canopus) อันดับความสว่าง -0.62  อยู่ในกลุ่มดาวกระดูกงูเรือ (Carina)
• อันดับ 3 ดาวดวงแก้ว (Arcturus) อันดับความสว่าง -0.05 อยู่ในกลุ่มดาวคนเลี้ยงสัตว์ (Bootes)
• อันดับ 4 ดาวไรจิลเคนทอรัส (Rigil Kentaurus) อันดับความสว่าง -0.01 อยู่ในกลุ่มดาวคนครึ่งม้า (Centaurus) 
• อันดับ 5 ดาวเวกา (Vega) อันดับความสว่าง 0.03 อยู่ในกลุ่มดาวพิณ (Lyra)
• อันดับ 6 ดาวคาเพลลา (Capella) อันดับความสว่าง 0.08 อยู่ในกลุ่มดาวสารถี (Auriga)
• อันดับ 7 ดาวไรเจล (Rigel) อันดับความสว่าง 0.18 อยู่ในกลุ่มดาวนายพราน (Orion)
• อันดับ 8 โพรซิออน ( Procyon) อันดับความสว่าง 0.40 อยู่ในกลุ่มดาวหมาเล็ก (Canis Minor)
• อันดับ 9 อะเคอร์นาร์ (Achernar)  อันดับความสว่าง 0.45 อยู่ในกลุ่มดาวแม่น้ำ (Eridanus) 
• อันดับ 10 เบเทลจุส (Betelgeuse) อันดับความสว่าง 0.45 อยู่ในกลุ่มดาวนายพราน (Orion)

ค้นหาจากตำแหน่งดาวฤกษ์จากโปรแกรมสำเร็จก่อน

ขั้นแรกผมเริ่มต้นจำลองหาตำแหน่งดาวฤกษ์ที่สว่างที่สุดทั้ง 10 ดวงจากโปรแกรม Stellarium เสียก่อน (โปรแกรมฯ สามารถจำลองเวลาย้อนหลังหรือไปในอนาคตได้)  โดยครั้งนี้ผมจำลองการดูดาวในคืนวันที่ 2-3 มี.ค.2565 ตั้งค่าตำแหน่งในการสังเกตอยู่ที่ จ.ราชบุรี 

ในการจำลองจากโปรแกรม พบว่า  ในวันที่ 2 มี.ค.2565 เวลา 20.00 น. หากเราหันหน้าไปทางซีกฟ้าใต้ เราจะสามารถเห็นดาวฤกษ์ที่สว่างที่สุดพร้อม ๆ กันถึง 5 ดวง ได้แก่ ดาวซิริอุส (อันดับ 1) ดาวคาโบนัส (อันดับ 2) ดาวไรเจล (อันดับ 7) ดาวโพซิออน (อันดับ 8) และดาวเบเทลจุส (อันดับ 10) ตามภาพด้านล่างครับ 

ซีกโลกใต้ในวันที่ 2 มี.ค.2565 เวลา 20.00 น. ณ จุดสังเกต จ.ราชบุรี
จะเห็นดาวฤกษ์ที่สว่างมากง่ายต่อการสังเกตถึง 5 ดวง

หลังจากนั้นก็ลองแสดงเส้นกลุ่มดาวและภาพกลุ่มดาวในโปรแกรมดู ก็จะเห็นว่าดาวฤกษ์ทั้ง 5 ดวงนั้นอยู่ตรงส่วนไหนของกลุ่มดาวอะไรบ้าง ดังภาพด้านล่าง

ภาพดาวฤกษ์ทั้ง 5 ดวงในแต่ละกลุ่มดาว

ดาวดวงแก้ว (Arcturus) 

หากเราจะดูดาวดวงแก้ว ซึ่งสว่างเป็นอันดับ 3 ตามการจำลองจะพบได้ในวันที่ 2 มี.ค.2565 เวลา 23.00 น. โดยหน้าไปทางทิศตะวันออก อยู่ในกลุ่มดาวคนเลี้ยงสัตว์

ตำแหน่งดาวดวงแก้ว เวลา 23.00 น.ของวันที่ 2 มี.ค.2565

ดาวดวงแก้ว อยู่ในกลุ่มดาวคนเลี้ยงสัตว์

ดาวไรจิลเคนทอรัส (Rigil Kentaurus)

หากเราต้องการหาดาวไรจิลเคนทอรัส (Rigil Kentaurus) ก็พบว่าต้องหันหน้าไปทางทิศใต้ ในเช้ามืดของวันที่ 3 มี.ค.2565 เวลาประมาณ 04.00 น. ก็จะพบดาวสว่างอันดับ 4 ดวงนี้ ซึ่งอยู่ในกลุ่มดาวคนครึ่งม้า (ฺCentaurus)

หันหาไปทางทิศไต้ วันที่ 3 มี.ค.2565 เวลา 04.00 น.
จะพบดาวไรจิลเคนทอรัส

ดาวไรจิลเคนทอรัส (Rigil Kentaurus) 
อยู่ในกลุ่มดาวคนคนครึ่งม้า

ดาวคาเพลลา (Capella) 

หากหันหน้าไปทางทิศเหนือ วันที่ 2 มี.ค.2565  เวลาประมาณ 20.00 น. เราจะพบดาวสว่างอันดับ 6 คือ ดาวคาเพลลา (Capella)  อยู่ในกลุ่มดาวสารถี (ฺAuriga)

ทิศเหนือวันที่ 2 มี.ค.2565 เวลา 20.00 น.
จะพบดาวคาเพลลา (Capella)

ดาวคาเพลลา (Capella) 
อยู่ในกลุ่มดาวสารถี

สำหรับการจำลองดาว อันดับ 5 ดาวเวกา (Vega) และอันดับ 9 อะเคอร์นาร์ (Achernar) ช่วงฤดูนี้จะไม่ค่อยได้เห็นเพราะดาว 2 ดวงนี้จะขึ้นในเวลากลางวันเป็นส่วนใหญ่

ลงสนามจริง

หลังจากได้ภาพจำลองจากโปรแกรม Stellarium แล้ว ช่วงกลางคืนผมวางแผนจะดูดาวที่สวนหน้าบ้านของผมนี่เอง ซึ่งบ้านผมอยู่ใน ต.หน้าเมือง อ.เมืองราชบุรี มีแสงสว่างรบกวนมากไม่แน่ใจว่าจะเห็นดาวฤกษ์เหล่านี้ตามที่ตั้งใจไว้หรือไม่ โดยผมวางแผนไว้ ดังนี้

• คืนวันที่ 2 มี.ค.2565 
• เวลา 20.00-21.00 น. ดูดาวฤกษ์ 6 ดวง ได้แก่ ดาวคาเพลลา, ดาวซิริอุส, ดาวคาโบนัส, ดาวไรเจล, ดาวโพซิออน, และดาวเบเทลจุส 
• เวลา 22.00-23.00 น. ดูดาวดวงแก้ว 
• เช้ามืดวันที่ 3 มี.ค.2565 เวลา 03.00-04.00 น.ดูดาวไรจิลเคนทอรัส

อุปกรณ์ประกอบก็คงมีแค่ โปรแกรม Stellarium บน PC และ แอปพลิเคชั่น Star Walk 2 บนมือถือ เท่านั้น  คืนนั้นทุกอย่างไม่เป็นไปตามแผน เพราะรอบ ๆ     บ้านผมมองไม่เห็นขอบฟ้า มีแต่ตัวอาคารบ้านเรือน จึงเป็นอุปสรรคต่อการดูดาวฤกษ์หลายดวงที่มีมุมเงยต่ำ ๆ ดาวฤกษ์ที่พอมองเห็นและถ่ายภาพได้ก็มีเฉพาะ ดาวซิริอุส  ดาวโพรซิออน ดาวเบเทลจุส ดาวไรเจล ดังภาพถ่ายด้านล่างนี้ ครับ

ภาพถ่ายจริงจากกล้องในโทรศัพท์มือถือของผมเอง
ตกแต่งเพิ่มเติมด้วย App. Snapseed

การดูดาวนี้ต้องใช้ความอดทนและรอคอยจริง ๆ นะครับ การฝึกดูดาวในครั้งนี้ ทำให้รู้ว่าเราสามารถวางแผนการดูดาวล่วงหน้าได้อย่างแม่นยำ ด้วยเทคโนโลยีสมัยใหม่ที่มีอยู่ในปัจจุบัน

คราวหน้าคงต้องไปยังสถานที่ที่เหมาะสมจริง ๆ สำหรับการดูดาวสักครั้ง แต่คงต้องฝึกฝนทักษะและทำการบ้านล่วงหน้าไปก่อนว่าจะไปดูดาวอะไรบ้าง

***************************

บันทึกเมื่อ 3 มี.ค.2565 

พลตรี ดร.สุชาต  จันทวงศ์

ชมรมดาราศาสตร์ราชบุรี

ที่มาข้อมูล

• วิมุติ วสะหลาย. (2549). ดาวฤกษ์สว่าง. [Online]. Available : http://thaiastro.nectec.or.th/library/article/186/. [2565 มีนาคม 2].
• Ken Crawford. (2022). Deep-Sky Objects in February 2022. [Online]. Available : https://starwalk.space/en/news/visible-deep-sky-objects-in-february. [2565 มีนาคม 2].

ตำนานดาวโจร

ดาวซิริอุส (Sirius) มีชื่อเรียกอีกชื่อหนึ่งในภาษาไทยว่า ดาวโจร  เป็นดาวฤกษ์ที่สว่างที่สุดบนท้องฟ้าในตอนกลางคืน และสามารถมองเห็นได้ด้วยตาเปล่า แม้ผู้สังเกตจะอยู่ในเมืองที่มีแสงสว่างมากก็ตาม  ดาวซิริอุสเป็นสมาชิกดาวดวงหนึ่งอยู่ในกลุ่มดาวหมาใหญ่ (Canis Major) อยู่ในตำแหน่งที่เปรียบเสมือนกระพรวนของสุนัข  

ที่มาของภาพ App: Sky view from Star Walk 2 

ตำนานกรีกโบราณ เชื่อว่า นายพราน หมายถึง กลุ่มดาวนายพราน (Orion) มีสุนัขล่าสัตว์ที่เลี้ยงไว้อยู่ 2 ตัว ตัวใหญ่ชื่อ ซิริอุส เป็นดาวดวงหนึ่งที่อยู่ในกลุ่มดาวหมาใหญ่ (Canis Major) (ภาษาอังกฤษเรียกว่า The Big dog) และสุนัขตัวเล็ก คือ กลุ่มดาวหมาเล็ก (Canis Minor) (ภาษาอังกฤษเรียกว่าว่า The Little Dog)  ดังนั้น เวลาดูกลุ่มดาวก็จะเห็น กลุ่มดาวนายพราน อยู่ใกล้กับ กลุ่มดาวสุนัขของเขาทั้ง 2 ตัว

กลุ่มดาวหมาเล็ก ภาพโดย Alexander Jamieson - 1822
ที่มาของภาพ (Richard J. Kerk-Hecker.2565)

กลุ่มดาวหมาใหญ่ ภาพโดย Alexander Jamieson - 1822
ที่มาของภาพ (Richard J. Kerk-Hecker.2565)

ชาวกรีกโบราณสังเกตเห็นว่า ช่วงที่ร้อนที่สุดของปีจะเกิดขึ้นในช่วงเวลาประมาณ 40 วันของต้นฤดูร้อนในซีกโลกเหนือ โดยเริ่มตั้งแต่วันที่ 3 กรกฎาคม และสิ้นสุดในวันที่ 11 สิงหาคม เมื่อดาวซิริอุส ซึ่งเป็นดาวที่สว่างที่สุดในท้องฟ้า เริ่มขึ้นและตก พร้อม ๆ กันกับดวงอาทิตย์ ช่วงเวลานี้ ความร้อนจากดาวซิริอุสกับดวงอาทิตย์จะรวมพลังกันส่องแสงมายังโลก จึงเป็นช่วงที่โลกร้อนมากจึงเรียกกันว่า "วันสุนัข" (Dog Days) หรือ วันสุนัขในฤดูร้อน (Dog Days of Summer) ซึ่งเชื่อว่าทำให้ผู้ชายเกิดความเจ็บป่วย และสุนัขเกิดความบ้าคลั่ง

ชาวกรีกโบราณและชาวโรมันไม่พอใจกับปรากฏการณ์ของซิริอุส เพราะซิริอุสส่งสัญญาณถึงเวลาที่ความชั่วร้าย ทำให้ดินแดนของพวกเขาเกิดแห้งแล้ง โรคภัยไข้เจ็บ และเกิดความรู้สึกที่ไม่สบาย ซิริอุสได้รับสมญาว่าเป็น "ผู้นำความแห้งแล้งและนำโรคระบาดมาสู่มนุษย์ที่อ่อนแอ การขึ้นของดาวซิริอุส ทำให้ท้องฟ้าเศร้าหมองด้วยแสงอันน่าสยดสยองของมัน"

ในอียิปต์โบราณ แม่น้ำไนล์จะเอ่อล้นท่วมบ้านเมืองในทุกปี โดยปกติจะเริ่มในปลายเดือนมิถุนายน แต่ผู้คนต่างก็ยินดีกับอุทกภัยที่เกิดขึ้น เพราะน้ำท่วมทำให้พื้นดินอุดมสมบูรณ์ สามารถปลูกพืชผลในที่ที่เคยเป็นทะเลทรายได้ ชาวอียิปต์สังเกตเห็นว่า น้ำจะเริ่มท่วมในวันที่ดาวซิริอุสเริ่มขึ้นก่อนดวงอาทิตย์

ภาพประกอบฤดูเก็บเกี่ยวของไทย
ที่มาของภาพ (เก็บความรู้สึก.2563)

สำหรับตำนานของไทย ดาวซิริอุส จะขึ้นในฤดูร้อน ซึ่งเป็นฤดูกาลแห่งการเก็บเกี่ยวข้าวของชาวนาไทยในสมัยก่อน หลังจากขายข้าวได้แล้ว  ชาวนาก็จะมีเงินทองเก็บไว้ที่บ้าน (สมัยนั้นยังไม่มีธนาคาร) โจรจึงออกปล้นชาวนาในห้วงเวลานี้ ซึ่งตรงกับช่วงเวลาที่ดาวซิริอุสขึ้นปรากฏบนท้องฟ้าพอดี ชาวบ้านจึงเรียกชื่อดาวซิริอุสว่า "ดาวโจร" ประกอบกับ ดาวโจรสว่างมาก แม้ในคืนเดือนมืดก็ยังสามารถส่องแสงสว่างให้โจร ได้มองเห็นลู่ทางอีกด้วย โดยไม่ต้องใช้คบไฟหรือตะเกียง

ตำนานดาวซิริอุสนี้ มีผู้รวบรวมและบันทึกไว้อีกจำนวนมากหลากหลายตำนาน หลายชาติ หลายภาษา ผมพยายามอ่านแล้วแต่ยังไม่ครบ บางตำนานก็ยังไม่ค่อยเข้าใจแจ่มแจ้งนัก คงจะต้องหาเวลาศึกษาไปเรื่อย ๆ อีกนาน 

******************

รวมรวมโดย

ชมรมดาราศาสตร์ราชบุรี

24 ก.พ.2565

ที่มาข้อมูลและภาพ

• almanac. (2564). The Dog Days of Summer. [Online]. Available : https://www.almanac.com/content/what-are-dog-days-summer. [2565 กุมภาพันธ์ 24].
• Christopher Klein. (2562). The Ancient Greek Origins of the "Dog Days of Summer". [Online]. Available : https://www.history.com/news/why-are-they-called-the-dog-days-of-summer. [2565 กุมภาพันธ์ 24].
• พรชัย  สังเวียนวงศ์. (_____). ซิริอุส...ดวงดาวที่ถูกลืม. . [Online]. Available : https://board.postjung.com/634968. [2565 กุมภาพันธ์ 24].
• ลัคนา ชำนาญกุล. (2564). ดาวแห่งการปล้น...ที่คนไทยเรียกว่า..ดาวโจร. [Online]. Available : http://oniepr.com/news_show.php?nid=176664#:~:text=ซิริอุส%20(Sirius,โดนโจรปล้นทุกที.... [2565 กุมภาพันธ์ 24].
• Richard J. Kerk-Hecker. (2565). CANIS MAJOR. [Online]. Available : https://www.peoplesguidetothecosmos.com/constellations/canismajor.htm. [2565 กุมภาพันธ์ 24].
• Richard J. Kerk-Hecker. (2565). CANIS MINOR. [Online]. Available : https://www.peoplesguidetothecosmos.com/constellations/canisminor.htm.htm. [2565 กุมภาพันธ์ 24]
• เก็บความรู้สึก.(2563). ย้อนวัยไปช่วงเกี่ยวข้าวกันครับ. Blockdit. [Online]. Available : https://www.blockdit.com/posts/5e71ac8a36f9b90c9156bfcc. [2565 กุมภาพันธ์ 24]