ดาวลูกไก่ เคียง ดวงจันทร์ วันลอยกระทง

เข้าสู่ฤดูหนาวแล้ว กระจุกดาวลูกไก่ (Pleiades star cluster) หรือ 7-Sisters ที่รู้จักกันทั่วโลก จะเริ่มปรากฏโฉมให้เราเห็นตั้งแต่หัวค่ำ ยิ่งตอนนี้ก็จะอยู่เคียงข้างกับดาวพฤหัสบดี (Jupiter) ราชาแห่งทวยเทพ ที่ส่องสว่างโดดเด่นอยู่กลางท้องฟ้า และในคืนวันลอยกระทงปีนี้ จะอยู่เคียงข้างกับดวงจันทร์ ด้วย

ที่มาของภาพ ปรับปรุงจาก (Bruce McClure. 2564)

หลากหลายตำนาน

เป็นเวลานับกว่าพันปีมาแล้วที่เรื่องราวของดาว 7 ดวง ในกระจุกดาวลูกไก่ อันโด่งดังไปทั่วโลก กลายเป็น กลุ่มดาวที่น่าประหลาดใจและน่าหลงใหล พวกเขากลายเป็นตำนานในเกือบทุกวัฒนธรรมบนโลก ได้รับการถ่ายทอดแบบปากต่อปาก ผ่านบทกวี ศิลปะ ดนตรี และสถาปัตยกรรม อาทิ ชาวกรีก ชาวอะบอริจิน จีน ชนพื้นเมืองอเมริกัน อียิปต์ เปอร์เซีย อินเดีย ไทย โพลีนีเซียน และอื่นๆ อีกมากมาย

ที่มาของภาพ (Lucinda Riley. 2561)

ตำนานเทพปกรณัมกรีก ซึ่งเป็นตำนานดาวที่ถูกกล่าวขวัญถึงมากที่สุด กล่าวว่า กลุ่มดาวลูกไก่ ประกอบด้วย เจ็ดสาวพี่น้อง เป็นธิดาของ  แอตลาส (Atlas) เทพเจ้าไททัน ซึ่งในช่วงสงครามเคยก่อกบฏต่อ เทพซูส (Zeus) ราชาแห่งทวยเทพ จึงถูกลงโทษให้แบกสวรรค์ไว้บนบ่าตลอดไป และ พลีโอเน (Pleione) ผู้พิทักษ์หญิง นางไม้แห่งท้องทะเลในตำนานของกะลาสีเรือ ได้แก่

1. อัลซีโยเน่ (Alcyone) 
2. เซเลโน (Celaeno)
3. อิเล็กตรา (Electra)
4. ไมอา (Maia) 
5. เมโรเป (Merope) (ดาวลูกไก่ที่สูญหายไป)
6. เทย์เกตา (Taygete)
7. แอสเทอโรป (Asterope) 

เรื่องตำนานเจ็ดสาวพี่น้อง ว่าทำไมจึงกลายเป็นดาวเจ็ดดวงบนท้องฟ้านั้น พอสรุปได้ว่า ธิดาทั้งเจ็ดคนเป็นที่รักของเหล่าเทพเจ้าและมนุษย์จำนวนมาก หนึ่งในผู้ที่หลงรักพวกเธอ คือ นายพราน Orion วีรบุรุษผู้ยิ่งใหญ่  นายพราน Orion ไล่ตามธิดาทั้งเจ็ดคน จนพวกเธอต้องหนีไปซ่อนตัวในถ้ำบนภูเขา เทพซูส ราชาแห่งทวยเทพ สงสารธิดาทั้งเจ็ดคนจึงแปลงร่างพวกเธอให้กลายเป็นนกพิราบสีขาว บินหนีขึ้นไปบนท้องฟ้า และกลายเป็นกลุ่มดาว Pleiades ซึ่งปัจจุบัน กลุ่มดาวนายพราน (Orion) ก็ยังไล่ตามเธออยู่

ผมก็ไม่แน่ใจว่าตำนานนี้ถูกหรือปล่าว  อ่านจากข้อมูลออนไลน์แล้ว  ยังงง ๆ ไม่รู้จะเชื่อสำนักไหนดี ลองหาอ่านเอานะครับ แต่ที่แน่ ๆ คือ แต่เดิม ชาวโบราณเห็นดาวลูกไก่ 7 ดวง แต่ปัจจุบัน หายไป 1 ดวง คือ ดาวเมโรเป ปัจจุบันเหลืออยู่ 6 ดวง 

วิธีหากระจุกดาวลููกไก่ ให้ลากเส้นตรงสมมติตามแนวเข็มขัดนายพรานในกลุ่มดาวนายพราน (Orion) ผ่านปลายคันธนู ก็จะไปเจอดาวตาวัว (Aldebarun) ซึ่งเป็นดาวที่สว่างที่สุดในกลุ่มดาววัว (Taurus) ราศีพฤษภ แล้วลากเส้นสมมติต่อไปก็จะพบ กระจุกดาวลูกไก่ (ดูภาพด้านบน)

กระจุกดาวลูกไก่อยู่ในกลุ่มดาววัว อยู่ห่างจากโลกของเราประมาณ 444 ปีแสง เป็นหนึ่งในกระจุกดาวที่อยู่ใกล้โลกที่สุด และสว่างพอที่จะมองเห็นได้ด้วยตาเปล่า (mag 1.2) หากท้องฟ้าที่มืดมิด เราจะสามารถมองเห็นดาวอย่างน้อย 6 ดวง นักดูดาวที่มีตาเหยี่ยว อาจสามารถเห็นดาวได้มากถึง 14-20 ดวง กล้องส่องทางไกลหรือกล้องโทรทรรศน์จะช่วยให้มองเห็นดาวที่จางกว่าได้

กระจุกดาวลูกไก่ เคียง ดาวศุกร์
ที่มาของภาพ (Bruce McClure. 2564)

กลุ่มดาวลูกไก่และดาวตาวัว 

ดาว Aldebaran (ตาวัว) มาจากคำภาษาอาหรับที่แปลว่า ผู้ตาม ซึ่งเชื่อกันว่า ดาวตาวัวนี้ จะวิ่งไล่ตามดาวลูกไก่ไปทั่วสวรรค์ตลอดนิรันดร์กาล โดยปกติ ตอนเย็นกระจุกดาวลูกไก่จะลอยขึ้นสู่ท้องฟ้าทางทิศตะวันออกก่อน แล้วดาวตาวัวก็จะตามขึ้นมา โคจรตามกันไปจนกระทั่งรุ่งเช้า ทางทิศตะวันตก กระจุกดาวลูกไก่จะตกก่อน แล้วดาวตาวัวก็จะตกตามไป 

ดาวลูกไก่ เคียง ดวงจันทร์ วันลอยกระทง

ในคืนวันที่ 27 พ.ย.2566 ซึ่งเป็นวันลอยกระทง ตามประเพณีไทย ดวงจันทร์ขึ้น 15 ค่ำ ดาวลูกไก่ จะอยู่ในตำแหน่งใกล้กับดวงจันทร์ เริ่มสังเกตได้ทางทิศตะวันออก ตั้งแต่ 18:00 น. เป็นต้นไปจนถึงรุ่งเช้า ภาพที่เห็นจะประมาณภาพด้านล่างนี้ 

ที่มาของภาพ  Naoyuki Kurita. (2558)

ท่านใดยังไม่รู้จักดาวลูกไก่ คืนวันลอยกระทง ลองชมกันดูนะครับ

*****************************

เขียนโดย
พลตรี ดร.สุชาต จันทรวงศ์
ชมรมดาราศาสตร์และมวลเมฆ จ.ราชบุรี
16 พ.ย.2566

ที่มาข้อมูล

• Lucinda Riley. (2561). Myths and Legends of the Pleiades. Lucinda Riley. [Online]. Available : https://lucindariley.co.uk/myths-and-legends/. [2566 พฤศจิกายน 16].
• Bruce McClure. (2564). Pleiades – or 7 Sisters – known around the world. EarthSky. [Online]. Available : https://earthsky.org/favorite-star-patterns/pleiades-star-cluster-enjoys-worldwide-renown/. [2566 พฤศจิกายน 16].
• Naoyuki Kurita. (2558). Dawn Moon, Pleiades & Hyades. Stellar Scenes. [Online]. Available : https://stellarscenes.net/seikei_e/s118.htm. [2566 พฤศจิกายน 16].
• Vito Technology, Inc. (2566). The Pleiades: One of the Best Naked-Eye Deep-Sky Objects. Star Walk 2. [Online]. Available : https://starwalk.space/en/news/m45-pleiades-star-cluster?utm_source=starwalk2-google&utm_medium=pleiades&utm_campaign=share. [2566 พฤศจิกายน 16].

26 ก.พ.2565 ชวนเด็ก ๆ ดูดาวลูกไก่

ดาวลูกไก่ เป็นดาวที่เด็ก ๆ ทุกคนน่าจะคุ้นชื่อ แต่ก็เชื่อว่าเด็ก ๆ หลายคน คงยังไม่เคยเห็นดาวลูกไก่จริง ๆ เสียทีว่ามันอยู่ตรงไหนของท้องฟ้า  เพราะมันไม่ค่อยสว่างมากนัก ยิ่งท้องฟ้าสว่างแบบในเมืองนี้ ค่อนข้างหมดสิทธิ์เลยครับ

ดาวลูกไก่อยู่เคียงดวงจันทร์

ตามภาพจำลองด้านบน ในหัวค่ำวันที่อาทิตย์ที่ 26 ก.พ.2566 จะเกิดปรากฎการณ์กลุ่มดาวลูกไก่ (Pleiades) อยู่ใกล้ดวงจันทร์ โดยอยู่ทางทิศ 2-3 นาฬิกาจากดวงจันทร์ ระยะห่างเพียง 2.7°  ประกอบกับดวงจันทร์วันนั้นขึ้น 7 ค่ำ (สว่าง 44%) ซึ่งสว่างไม่มากเกินไปนัก น่าจะมองเห็นกลุ่มดาวลูกไก่  แถมด้านบนยังจะได้เห็นดาวสีส้มอีก 2 ดวง คือ ดาวตาวัว (Alderbaran) ซึ่งเป็นดาวฤกษ์ที่สว่างที่สุดในกลุ่มดาววัว (Taurus) และสว่างเป็นอันดับที่ 14 บนท้องฟ้า และอีกดวงคือ ดาวอังคาร 

ดังนั้น ในวันนี้ จะหาตำแหน่งดาวลูกไก่ได้ชัดเจน คือ ข้างดวงจันทร์ ลองชวนเด็ก ๆ ออกไปดูกันนะครับ (หากมองไม่เห็น ให้ลองนั่งหลับตาสัก 20 นาทีเพื่อปรับสายตา)

ภาพนี้ อธิบายดาวลูกไก่เคียงดวงจันทร์เมื่อ 9 มี.ค.2565

เล่าตำนานดาวลูกไก่ให้เด็กฟัง 

พอเด็ก ๆ เห็นดาวลูกไก่ แล้ว ผู้ใหญ่อย่าลืมเล่าตำนานดาวลูกไก่ ให้เด็ก ๆ ฟังด้วยนะครับ ซึ่งมีหลากหลายมาก อย่างเช่น ตำนานในเทพปกรณัมกรีก จะเรียกชื่อว่ากลุ่มดาวไพลยาดีส (Pleiades) ตั้งชื่อตามพี่น้องหญิงสาว 7 คน (Seven sisters) ส่วนดาวลูกไก่ของไทย ก็มีชื่อเรียกอีกอย่างว่า ดาวกฤติกา เป็นเรื่องของลูกไก่ทั้งเจ็ดตัว กระโดดเข้ากองไฟตายตามแม่ไก่ ส่วนชาวไวกิ้ง เป็นไก่เหมือนกัน คือ เป็นไก่ทั้งเจ็ดตัวของเฟรยา เทพีแห่งความรัก เวทมนตร์ และนางพญากลุ่มนางฟ้านักรบวัลคีรีส์ 

เรื่องราวของกลุ่มดาวลูกไก่นี้ ยังมีเรื่องราวผูกพันกับกลุ่มดาวนายพรานและอีกหลายกลุ่มดาว ลองสืบค้นกันดูนะครับ (อ่านรายละเอียดเพิ่มเติม)

ภาพ ดาวลูกไก่เคียงดวงจันทร์

อย่าลืมนะครับ 26 ก.พ.2566 ช่วงหัวค่ำ ชวนเด็ก ๆ ไปที่สนามหน้าบ้าน ดูดาวลูกไก่กัน เพื่อสร้างพื้นฐานทางดาราศาสตร์ให้แก่พวกเขา ดังคำกล่าวของอาจารย์ดาราศาสตร์ ท่านหนึ่งที่กล่าวไว้ว่า 

"เราสามารถใช้ดาราศาสตร์ พัฒนาคน พัฒนาประเทศได้" 

***************************

รวมรวมและเรียบเรียงโดย

ชมรมดาราศาสตร์และมวลเมฆ จ.ราชบุรี

21 ก.พ.2566

 

มือใหม่ชวนดู "ดาวลูกไก่" คืนวันที่ 9 มี.ค.2565

หลายคนมักมองหา "ดาวลูกไก่" ไม่ค่อยพบ เพราะกลุ่มกระจุกดาวลูกไก่นี้ แสงไม่ค่อยสว่างเท่าใดนัก หากอยู่ในเมืองที่มีแสงไฟมาก ๆ แทบจะมองไม่เห็นเลย และหลายคนมักชอบเข้าใจผิดคิดว่า ดาวไถ (หรือเข็มขัดนายพราน) คือ ดาวลูกไก่  วันนี้ มือใหม่อย่างผม จะชวนวางแผนดูดาวลูกไก่ตามปฏิทินดาราศาสตร์ดู คราวนี้ รับรองว่าใช่ดาวลูกไก่แน่ ๆ ครับ

ภาพกระจุกดาวลูกไก่จะอยู่ใต้ดวงจันทร์
ในวันที่ 9 มี.ค.2565 เวล 20.00 น.
ที่มาของภาพ จำลองจากโปรแกรม Stellarium

ตามปฏิทินดาราศาสตร์ (สถาบันวิจัยดาราศาสตร์แห่งชาติ. 2565) บอกว่าในวันที่ 9 มีนาคม 2565  "ดวงจันทร์จะอยู่ใกล้กระจุกดาวลูกไก่ 3.9 องศา"  จึงเป็นโอกาสอันดีที่มือใหม่อย่างผม จะได้รู้จักกลุ่มกระจุกดาวลูกไก่  

วันนั้นดวงจันทร์ขึ้น 7 ค่ำ (แสงอาจสว่างเกินไปบดบังดาวลูกไก่ได้) จะเริ่มทอแสงทางทิศตะวันตกหลังดวงอาทิตย์ตกดินเวลา 18.31 น. แสงสนธยาทางดาราศาสตร์จะสิ้นสุดประมาณเวลา 19.41 น. นั่นแหละครับเริ่มดูได้เลย พอถึงเวลาประมาณ 20.00 น. เราก็จะเห็นภาพกระจุกดาวลูกไก่ ตามภาพที่ปรากฏด้านล่างนี้ครับ

ที่มาของภาพ จำลองจากโปรแกรม Stellarium 

จากภาพด้านบน ตำแหน่งกระจุกดาวลูกไก่จะอยู่ด้านใต้ของดวงจันทร์พอดี (ดวงจันทร์ มุมทิศ 285 องศา/มุมเงย 54 องศา, ดาวลูกไก่ มุมทิศ 287 องศา/มุมเงย 45 องศา) ยิ่งดึกดวงจันทร์จะเริ่มตกก็จะอยู่ใกล้กับกระจุกดาวลูกไก่มากยิ่งขึ้น  กระจุกดาวลูกไก่นี้อยู่ในกลุ่มดาววัว (Taurus) ถือเป็น 1 ใน 13 กลุ่มดาวจักรราศี ลองดูภาพด้านล่างนะครับ 

ตำนานดาวลูกไก่นี้ มีหลากหลายมาก อย่างเช่น ตำนานในเทพปกรณัมกรีก เรียกชื่อว่ากลุ่มดาวไพลยาดีส (Pleiades) ตั้งชื่อตามพี่น้องหญิงสาว 7 คน (Seven sisters) ซึ่งเป็นบริวารของเทพีอาร์เทมีส ได้แก่ Asterope, Merope, Electra, Maia, Taygete, Celaeno, Alcyone และที่เหลืออีก 2 ดวง เป็นดาวของเทพไททันแอตลัส ผู้เป็นพ่อ และนางไม้ในทะเลไพลยานี ผู้เป็นแม่ รวมแล้วกลุ่มดาวไพลยาดีสนี้ จึงมีดาวสว่างรวมกันทั้งสิ้น 9 ดวง แต่ถามว่าทำไมพวกเขาจึงไปเกิดเป็นดาว ตำนานนี้ ไม่ค่อยแน่ใจครับ มีหลายเรื่องราวที่เล่าไม่ตรงกัน

ส่วน ดาวลูกไก่ของไทย มีชื่อเรียกอีกอย่างว่า ดาวกฤติกา มีตำนานเล่าว่า มีตายายคู่หนึ่งอาศัยอยู่ในป่า วันหนึ่งมีพระธุดงค์ผ่านมา คิดจะหาอาหารไปถวาย แต่เนื่องจากอยู่ในป่าไม่มีอาหารดี ๆ จึงหารือกันจะฆ่าไก่ที่เลี้ยงไว้เพื่อไปทำอาหารถวาย แม่ไก่ได้ยินดังนั้นก็สั่งเสียลูกไก่ทั้งเจ็ดตัวให้รักษาตัวให้ดี ตัวเองต้องแทนคุณตายายที่เลี้ยงดูมา เมื่อถึงเวลาตายายฆ่าแม่ไก่ ลูกไก่ก็กระโดดเข้าเตาไฟตายตามแม่ไปด้วย เทพยดาเห็นแก่ความกตัญญู จึงให้ลูกไก่ทั้งเจ็ดขึ้นไปเป็นดาวอยู่บนฟ้าเพื่อเตือนใจคน

ตำนานชาวไวกิ้งกล่าวว่าดาวเหล่านั้นคือ แม่ไก่ทั้งเจ็ดตัวของเฟรยา เทพีแห่งความรัก เวทมนตร์ และนางพญากลุ่มนางฟ้านักรบวัลคีรีส์ แต่ก็ไม่ทราบว่าทำไมไปเกี่ยวข้องกับแม่ไก่ทั้งเจ็ดและเทพโอดิน ส่วนดาวลูกไก่ในภาษาญี่ปุ่นอ่านว่า 昴 (Subaru) ซึ่งเป็นหนึ่งในยี่ห้อรถ และโลโก้ของซุบารุ ซึ่งก็เป็นรูปดาวลูกไก่ด้วย แต่มี 6 ดวงจากปกติ 7 ดวง 

เรื่องราวของกลุ่มดาวลูกไก่นี้ ยังมีเรื่องราวผูกพันกับกลุ่มดาวนายพรานและอีกหลายกลุ่มดาว ลองสืบค้นกันดูนะครับ

อย่าลืมวันที่ 9 มี.ค.2565 พอเริ่มมืดให้แหงนหน้าขึ้นท้องฟ้าหาดวงจันทร์ให้เจอ และเราจะพบ "ดาวลูกไก่" อยู่ที่นั่นด้วย อย่าลืมถ่ายภาพมาแบ่งปันกันชมด้วยนะครับ

*************************

พลตรี ดร.สุชาต จันทรวงศ์

ชมรมดาราศาสตร์ราชบุรี

7 มี.ค.2565

ที่มาข้อมูล

• สถาบันวิจัยดาราศาสตร์แห่งชาติ. (2565). ปฏิทินดาราศาสตร์ 2565. [Online]. Available : https://www.narit.or.th/images/07_บริการวิชาการ/calendar/2022/NARIT_Calendar_2022.pdf. [2565 มีนาคม 7]. 
• วิกิพีเดีย สารานุกรมเสรี. (2564). กระจุกดาวลูกไก่. [Online]. Available : https://th.wikipedia.org/wiki/กระจุกดาวลูกไก่#:~:text=นิทานดาวลูกไก่ในตำนาน,ฆ่าแม่ไก่%20ลูกไก่ก็. [2565 มีนาคม 7].
• Spaceth.co. (2562). รู้จักกับกลุ่มดาววัว จากตำนานสู่กลุ่มดาวยามค่ำคืน. [Online]. Available : https://spaceth.co/taurus-constellation/#. [2565 มีนาคม 7].