กาแล็กซีแฝดสาม (Interacting galaxy triplet)

ผมดูภาพนี้แล้วรู้สึกทำให้รู้สึกว่า จักรวาลอันกว้างใหญ่ไพศาลนี้ มีเรื่องราวอะไรอีกมากมายที่น่าพิศวง ซึ่งเราก็ไม่รู้ว่ามันคือ ปรากฏการณ์อะไรกันแน่ ได้แต่ตั้งทฤษฎีกันไป ในห้วงอวกาศที่ลึกล้ำสุดคณานับ แลขอบจักรวาล มันจักสิ้นสุดลงที่ตรงไหนกันเล่า

ภาพนี้ ถ่ายจากกล้องโทรทรรศน์อวกาศฮับเบิลของ NASA/ESA เมื่อ 13 ต.ค.2565 นักดาราศาสตร์เรียกว่า "กาแล็กซีแฝดสาม"  Arp number ที่ 248 ในแคตตาล็อคกาแล็กซีแปลก (Atlas of Peculiar Galaxies) ที่ผลิตโดย Halton Arp นักดาราศาสตร์ชาวอเมริกัน เมื่อปี 2509 

Arp 248 หรือที่เรียกว่า Wild's Triplet อยู่ห่างจากโลกประมาณ 200 ล้านปีแสง ในกลุ่มดาวราศีกันย์ (Virgo) ในภาพเป็นกาแล็กซีก้นหอยขนาดใหญ่สองแห่ง  เชื่อมต่อกันด้วย "สะพานเรืองแสง" ที่ประกอบด้วยดาวฤกษ์และฝุ่น สะพานที่เชื่อมนี้เรียกว่า A tidal tail ซึ่งน่าจะเกิดจากแรงดึงดูดระหว่างการแล็กซีทั้งสอง และที่เรียกว่า แฝดสาม เพราะมีกาแล็กซีก้นหอยขนาดเล็กตั้งอยู่ระหว่างกลาง

มนุษย์กำลังศึกษาความลับแห่งจักรวาลมากขึ้นเรื่อย ๆ แต่เราก็ยังเดินทางไปได้ไกลแค่ดวงจันทร์  ยิ่งได้เห็นภาพนี้แล้ว  ยิ่งรู้สึกว่าเราเหมือนกับมดแมลงตัวกระจิดริดที่อาศัยอยู่บนดาวโลกเท่านั้นเอง

*******************

เรียบเรียงโดย
ชมรมดาราศาสตร์และมวลเมฆ จ.ราชบุรี
18 ก.พ.2566

ที่มาข้อมูล

• ESA/Hubble & NASA. (2022). Hubble Inspects A Pair of Space Oddities. [Online]. Available : https://esahubble.org/images/potw2244a/. [2566 กุมภาพันธ์ 18].
• Wikipedia. (2022). Atlas of Peculiar Galaxies. [Online]. Available : https://en.wikipedia.org/wiki/Atlas_of_Peculiar_Galaxies. [2566 กุมภาพันธ์ 18].

ชวนคนไทยเป็น "นักวิทยาศาสตร์พลเมือง" สำรวจโลกยามราตรี

Globe at Night ขอเชิญทุกคนร่วมเป็นนักวิทยาศาสตร์พลเมือง วัดค่าความสว่างของท้องฟ้ายามค่ำคืนที่บ้านของคุณหรือสถานที่ที่คุณไป ช่วยโลกต่อสู้กับมลพิษทางแสง แล้วส่งผลการสำรวจออนไลน์แบบง่าย ๆ ผ่านสมาร์ทโฟน ของคุณ 

เนื้อหา

• Globe at Night คืออะไร
• วิธีการวัดค่าความสว่างของท้องฟ้า
• การวัดและรายงานผ่านคอมพิวเตอร์
• การวัดและรายงานผ่านสมาร์ทโฟน
• แคมเปญในปี พ.ศ.2566 วัดค่าวันไหน ที่กลุ่มดาวอะไรบ้าง
• นักวิทยาศาสตร์พลเมือง (Citizen Science) คือใคร

Globe at Night คืออะไร

โครงการ Globe at Night เป็นโครงการรณรงค์ด้านวิทยาศาสตร์พลเมืองระหว่างประเทศ (international citizen-science) เพื่อสร้างความตระหนักรู้ต่อสาธารณชนเกี่ยวกับผลกระทบของมลพิษทางแสง โดยเชิญทุกคนร่วมเป็นนักวิทยาศาสตร์พลเมือง ข่วยวัดค่าความสว่างของท้องฟ้ายามค่ำคืนและส่งข้อสังเกต ผ่านคอมพิวเตอร์หรือสมาร์ทโฟน

 

มลพิษทางแสงไม่เพียงคุกคาม “สิทธิ์ในแสงดาว (right to starlight)” ของเราเท่านั้น แต่ยังส่งผลต่อการใช้พลังงาน สัตว์ป่า และสุขภาพด้วย มีการวัดค่ามากกว่า 200,000 ครั้งจากผู้คนใน 180 ประเทศในช่วง 14 ปีที่ผ่านมา ทำให้ Globe at Night เป็นแคมเปญการรับรู้มลพิษทางแสงที่ประสบความสำเร็จมากที่สุดจนถึงปัจจุบัน

Globe at Night เป็นโครงการของ NOIRLab ของ NSF ซึ่งเป็นศูนย์ระดับชาติชั้นนำของสหรัฐฯ สำหรับดาราศาสตร์เชิงแสงและอินฟราเรดภาคพื้นดินในเวลากลางคืน ซึ่งบริหารงานโดยสมาคมมหาวิทยาลัยเพื่อการวิจัยดาราศาสตร์ (The Association of Universities for Research in Astronomy : AURA) ภายใต้ข้อตกลงความร่วมมือกับมูลนิธิวิทยาศาสตร์แห่งชาติ (The National Science Foundation)

วิธีการวัดค่าความสว่างของท้องฟ้า

วิธีการวัดค่าความสว่างของท้องฟ้า ก็คือ การวัดความสว่างของดวงดาวบนท้องฟ้าโดยการสังเกตด้วยตาเปล่าของเราเอง ถ้าท้องฟ้ามืดก็จะเห็นดาวชัดและมีจำนวนหลายดวง ถ้าท้องฟ้าสว่างก็จะเห็นดาวสว่างเพียงไม่กี่ดวงหรือไม่เห็นเลย ทางโครงการ Globe at Night ได้ออกแบบวิธีวัดและการรายงาน ไว้ 2 วิธี คือ ในคอมพิวเตอร์และในสมาร์ทโฟน

การวัดและรายงานผ่านคอมพิวเตอร์

ขั้นต้นขอให้คุณเข้าไปในเว็บไซต์ Globe at Night (https://globeatnight.org/) อ่านรายละเอียดต่าง ๆ ให้เข้าใจ หลังจากนั้น ดำเนินการง่าย ๆ  ดังนี้

1. ในช่วงวันที่กำหนดในแคมเปญ  ให้คุณออกไปข้างนอกหลังจากดวงอาทิตย์ตกดินไปแล้วหนึ่งชั่วโมง (ประมาณ 20.00-22.00 น.ตามเวลาท้องถิ่น) ไม่ควรมีดวงจันทร์ขึ้น ให้หลับตาเป็นเวลา 10 นาที เพื่อให้ดวงตาคุณคุ้นเคยกับความมืด ก่อนการสังเกตการณ์
2. ใช้แอปแผนที่ดาวที่คุณมีบนสมาร์ทโฟน ค้นหากลุ่มดาวที่กำหนดในวันนั้น ๆ แล้วสังเกต
3. นำผลการสังเกตของคุณเข้าไปใรายงานใน "รายงาน Globe at night" (https://globeatnight.org/th/webapp/) เป็นภาษาไทยครับ กรอกข้อมูลลงไป เสร็จแล้วกด  “ส่งข้อมูล”

การวัดและรายงานผ่านสมาร์ทโฟน

ก่อนอื่นต้องติดตั้งแอปพลิเคชั่นที่ชื่อว่า "Loss of the Night"  เป็นรูปนกฮูก ฟรีครับ  มีทั้งสำหรับ iPhone และ Androids แอปฯ นี้จะเปลี่ยนดวงตาของคุณให้เป็นเครื่องวัดแสง ช่วยให้คุณกลายเป็นนักวิทยาศาสตร์พลเมืองและสามารถรายงานว่าท้องฟ้ายามค่ำคืนที่คุณอาศัยอยู่นั้น สว่างหรือมืดแค่ไหน

App Loss of the Night

เมื่อติดตั้งลงทะเบียนเรียบร้อยแล้ว ลองอ่านข้อแนะนำต่าง ๆ ให้เข้าใจ สำหรับในการวัดค่าความสว่างท้องฟ้า ให้ดำเนินการดังนี้ 

1. ในช่วงวันที่กำหนดในแคมเปญ  ให้คุณออกไปข้างนอกหลังจากดวงอาทิตย์ตกดินไปแล้วหนึ่งชั่วโมง (ประมาณ 20.00-22.00 น.ตามเวลาท้องถิ่น) ไม่ควรมีดวงจันทร์ขึ้น ให้หลับตาเป็นเวลา 10 นาที เพื่อให้ดวงตาคุณคุ้นเคยกับความมืด ก่อนการสังเกตการณ์
2. เปิดแอปฯ Loss of the Night เลือกใช้โหมดกลางคืน แล้วเลือก Start observing stars จากนั้น แอปฯ ก็จะค้นหาตำแหน่งของคุณด้วย GPS จากดาวเทียม หลังจากพบตำแหน่งเรียบร้อย หน้าจอก็จะขึ้นวงกลมสีแดงมีลูกศรชี้นำ พร้อมกับพื้นหลังเป็นกลุ่มดาวต่าง ๆ  ให้คุณแหงนโทรศัพท์ขึ้นท้องฟ้าเพื่อหาตำแหน่งดาวตามที่ลูกศรชี้นำไป เมื่อพบกลุ่มดาวที่ต้องการ ลูกศรก็จะหายไปเหลือแต่วงกลม จากนั้นคุณก็สังเกตดาวนั้น ส่งข้อสังเกตตามที่แอปฯ ได้ให้ตัวเลือกไว้  วิธีนี้ง่ายมาก ๆ ครับ อ่านแล้วอาจเข้าใจยาก ลองทำดูเลยนะครับ

วิธีหาดาวของแอป Loss of the Night

แคมเปญในปี พ.ศ.2566 วัดค่าวันไหน ที่กลุ่มดาวอะไรบ้าง

ในช่วงแคมเปญ ปี พ.ศ.2566 สำหรับประเทศไทยซึ่งอยู่ในท้องฟ้าในซีกโลกเหนือ Globe at Night กำหนดวันที่วัดค่าและกลุ่มดาว ไว้ดังนี้

• 13-22 ม.ค.2566 วัดที่กลุ่มดาวนายพราน (Orion) และกลุ่มดาวหมาใหญ่ (Canis Major)
• 12-21 ก.พ.2566 วัดที่กลุ่มดาวนายพราน (Orion) และกลุ่มดาวคนคู่ (Gemini)
• 13-22 มี.ค.2566 วัดที่กลุ่มดาวนายพราน (Orion) และกลุ่มดาวคนคู่ Gemini
• 12-21 เม.ย.2566 วัดที่กลุ่มดาวสิงโต (Leo)
• 11-20 พ.ค.2566 วัดที่กลุ่มดาวสิงโต (Leo) และกลุ่มดาวคนเลี้ยงสัตว์ (Bootes)
• 9-18 มิ.ย.2566 วัดที่กลุ่มดาวคนเลี้ยงสัตว์ (Bootes) และกลุ่มดาวเฮอร์คิวลีส (Hercules)
• 8-17 ก.ค.2566 วัดที่กลุ่มดาวคนเลี้ยงสัตว์ (Bootes) และกลุ่มดาวเฮอร์คิวลีส (Hercules)
• 7-16 ส.ค.2566 วัดที่กลุ่มดาวหงส์ (Cygnus) และกลุ่มดาวเฮอร์คิวลีส (Hercules)
• 5-14 ก.ย.2566 วัดที่กลุ่มดาวหงส์ (Cygnus)
• 4-13 ต.ค.2566 วัดที่กลุ่มดาวหงส์ (Cygnus) และกลุ่มดาวม้าบิน (Pegasus)
• 3-12 พ.ย.2566 วัดที่กลุ่มดาวม้าบิน (Pegasus) และ กลุ่มดาวเพอร์ซิอัส (Perseus)
• 3-12 ธ.ค.2566 วัดที่กลุ่มดาวเพอร์ซิอัส (Perseus)

*แคมเปญนี้ หากใช้แอป Loss of the Night ในสมาร์ทโฟน แอปฯ จะพาไปหากลุ่มดาวโดยอัติโนมัติ

นักวิทยาศาสตร์พลเมือง (Citizen Science) คือใคร 

นักวิทยาศาสตร์พลเมือง คือ ประชาชนที่สมัครใจช่วยทำการวิจัยทางวิทยาศาสตร์  เช่น การออกแบบ การทดลอง รวบรวมข้อมูล วิเคราะห์ผล และแก้ไขปัญหา  ทุกคนที่สนใจสามารถเป็นนักวิทยาศาสตร์พลเมืองได้ ไม่ว่าคุณจะอยู่ที่ไหนก็ตาม และไม่สำคัญว่าคุณจะอายุเท่าไหร่ หรือมีภูมิหลังอย่างไร สิ่งที่คุณต้องมี คือ เวลา ความอยากรู้อยากเห็น และความรู้สึกพิศวงจากสิ่งที่คุณได้ทำ สำหรับการสำรวจโลกยามราตรี ครั้งนี้ อย่างน้อยคุณก็จะได้

1. มีส่วนร่วมกับผู้คนทั่วทุกมุมโลกเพื่อสังเกตท้องฟ้ายามราตรี
2. ให้คำแนะนำและบอกต่อแก่คนรู้จักหรือครอบครัวที่รักในวิทยาศาสตร์ ก่อให้เกิดการเรียนรู้ผ่านกิจกรรมนอกห้องเรียน
3. ช่วยรวบรวมข้อมูลเกี่ยวกับท้องฟ้ายามค่ำคืนในประเทศของคุณ เพื่อให้นักวิชาการใช้ศึกษาวิจัยเพื่อแก้ไขปัญหาผลกระทบจากมลพิษทางแสงต่อไป

ใครพอมีเวลา มาช่วยโลกกันนะครับ ช่วยสำรวจผลกระทบจากมลพิษทางแสง เพื่อให้นักวิชาการทั้งหลายนำไปเป็นข้อมูลในการวิจัยช่วยกันแก้ปัญหาต่อไป

*****************

รวบรวและเรียบเรียงโดย

พลตรี ดร.สุชาต  จันทรวงศ์

ชมรมดาราศาสตร์และมวลเมฆ จ.ราชบุรี

16 ก.พ.2566

ที่มาข้อมูล

• The Association of Universities for Research in Astronomy. (2549). Globe at Night. [Online]. Available : https://globeatnight.org/. [2566 กุมภาพันธ์ 16].
• Citizen Science. (2564). What is Citizen Science?. [Online]. Available : https://www.nps.gov/subjects/citizenscience/citizen-science.htm. [2566 กุมภาพันธ์ 16].

"พระจันทร์เสี้ยว เคียงข้างดาวศุกร์" 22 ก.พ.2566 นี้ ตาปล่าวก็มองเห็น

ใครที่อยากถ่ายภาพปรากฏการณ์ "พระจันทร์เสี้ยวเคียงข้างดาวศุกร์" แถมดาวพฤหสบดี เตรียมวางแผนกันได้เลยนะครับ เพราะมีเวลาถ่ายเพียงไม่มีชั่วโมงหลังดวงอาทิตย์ตกดิน โทรศัพท์มือถือของคุณก็ถ่ายได้ครับ

พระจันทร์เสี้ยว เคียงข้างดาวศุกร์

ในวันพุธที่ 22 ก.พ.2566  ดาวศุกร์จะอยู่ใกล้ดวงจันทร์มากที่สุด ห่างประมาณ 1.7° แถมด้านบนดวงจันทร์มีดาวพฤหัสบดีลอยอยู่ให้เห็นด้วย ซึ่งเป็นปรากฏการณ์ที่น่าชม สามารถมองเห็นได้ด้วยตาปล่าว แต่ถ้าใครถ่ายภาพเป็น ถ่ายเก็บไว้ก็ดี จะได้เก็บความทรงจำนี้ผ่านภาพถ่ายของตัวเอง 

ปรากฏการณ์นี้ จะเกิดขึ้นใกล้ขอบฟ้าทางทิศตะวันตก หลังดวงอาทิตย์ตกดิน ก็จะเริ่มมองเห็นดวงจันทร์เสี้ยว ขึ้น 3 ค่ำที่มุมเงยประมาณ 26° ดาวศุกร์จะอยู่ประมาณ ทิศ 4 นาฬิกาของดวงจันทร์ ห่างประมาณ 1 กำมือ เมื่อเริ่มเข้าสู่แสงสนธยา ก็จะปรากฎชัดขึ้น ขณะเดียวกันดวงจันทร์ก็จะเริ่มตกตามดวงอาทิตย์ไปเรื่อย ๆ เช่นกัน

วางแผนถ่ายภาพให้ดี มีเวลาไม่มาก

ช่วงเวลาที่สำคัญในวันที่ 22 ก.พ.2566 ดวงจันทร์ขึ้น 3 ค่ำ ซึ่งโผล่พ้นขอบฟ้ามาตั้งแต่เวลา 08:12 น. แล้ว เป็นดวงจันทร์ค้างฟ้า 

• เวลา 18:25 น.ดวงอาทิตย์ตก เริ่มเข้าสู่แสงสนธยาทางการ (Civil Twilight) (ดวงจันทร์มุมเงย 26°)
• เวลา 18:49 น.เริ่มเข้าสู่แสงสนธยาเดินเรือ (Nautical Twilight) (ดวงจันทร์มุมเงย 20°)
• เวลา 19:14 น.เริ่มเข้าสู่แสงสนธยาดาราศาสตร์ (Astronomical Twilight) (ดวงจันทร์มุมเงย 14°)
• เวลา 19:39 น.เริ่มมืด (ดวงจันทร์มุมเงย 9°)
• เวลา 20:31 น.ดวงจันทร์ตกลับขอบฟ้า

มีเวลาถ่ายภาพเพียง 50 นาที

จะสังเกตุเห็นว่า ปรากฎการณ์นี้มีเวลาให้เราถ่ายภาพได้ไม่นานนัก ตั้งแต่ ประมาณว่าเริ่มเข้าสู่แสงสนธยาเดินเรือ เวลา 18:49 น. ไปจนถึง 19:39 น.  เพราะดวงจันทร์อยู่ใกล้ขอบฟ้ามากแล้ว (ประมาณ 50 นาที) หากมีสิ่งปลูกสร้าง อาคารบ้านเรือน ภูเขา เนินดิน หรือสิ่งกีดขวางต่าง ๆ มาบังเส้นขอบฟ้าด้วยแล้ว หมดสิทธิ์เลยครับ ถ้าดวงจันทร์ตกทะเลอาจยังพอถ่ายได้

เย็นวันที่ 22 ก.พ.2566 จะคล้ายภาพนี้
ถ่ายในช่วงเวลาแสงสนธยา
ที่มาของภาพ  (Rick Stankiewicz. 2550)

อย่าลืมชมกันนะครับ วันที่ 22 ก.พ.2566 พอดวงอาทิตย์เริ่มตกดินก็เริ่มตั้งกล้องถ่ายกันได้เลย

*******************

เขียนโดย

พลตรี ดร.สุชาต จันทรวงศ์

ชมรมดาราศาสตร์และมวลเมฆ จ.ราชบุรี

14 ก.พ.2566

ที่มาข้อมูลและภาพ

• Rick Stankiewicz. (2550). Crescent Moon, Venus and Twilight Sky. [Online]. Available : https://epod.usra.edu/blog/2007/05/crescent-moon-venus-and-twilight-sky.html. [2566 กุมภาพันธ์ 14].