ดาวตกลีโอนิดส์ เคยตกถึง 100,000 ดวง/ชั่วโมง

ฝนดาวตกลีโอนิดส์ หรือ ฝนดาวตกกลุ่มดาวสิงโต จะเกิดในช่วงระหว่างวันที่ 6 - 30 พ.ย. ของทุกปี ในปี พ.ศ. 2566 นี้ จะมีอัตราการตกสูงสุดหลังเที่ยงคืนวันที่ 17 พ.ย.2566 เวลาประมาณ 01.00 น. จนถึงรุ่งเช้าวันที่ 18 พ.ย.2566 อัตราการตกสูงสุดประมาณ 15 ดวง/ชั่วโมง ศูนย์กลางการกระจายอยู่บริเวณกลุ่มดาวสิงโต 

ที่มาของภาพ Vito Technology, Inc. (2566)

ราชาแห่งฝนดาวตก

แหล่งกำเนิดของฝนดาวตกลีโอนิดส์ (Leonids meteor shower) เกิดจากสายธารเศษฝุ่นของดาวหาง 55พี เทมเพล-ทัตเทิล (55P/Tempel-Tuttle) ที่มีคาบวงโคจรรอบดวงอาทิตย์ 33 ปี ดาวตกลีโอนิดส์ มีความเร็วมากกว่ากระสุนปืนไรเฟิล 200 เท่า ส่องแสงวูบวาบบินลงมาจากฟากฟ้าด้วยความเร็ว 71 กิโลเมตรต่อวินาที และทิ้งเส้นทางยาวสีน้ำเงินเขียวไว้เบื้องหลัง เหมือนกับรถไฟไอน้ำวิ่งผ่านท้องฟ้า เป็นดาวตกที่มีความสว่างมากที่สุด จึงได้รับการขนานนามว่า “ราชาแห่งฝนดาวตก”

พายุดาวตกลูกแรก

เมื่อ 190 ปีที่แล้ว เดือนพฤศจิกายน พ.ศ.2376 ดาวตกลีโอนิดส์ มีอัตราการตกถึง 100,000 ดวงต่อชั่วโมง จึงถือว่าเป็น "พายุดาวตกลูกแรก" พายุดาวตกลีโอนิดส์ดังกล่าวส่งผลกระทบอย่างมีนัยสำคัญต่อวงการดาราศาสตร์ในการศึกษาดาวตก

การที่จะเรียกว่า พายุดาวตก (The meteor storm) ได้นั้น ต้องมีดาวตกมากกว่า 1,000 ดวงต่อชั่วโมง หากต่ำกว่านี้ ก็จะเรียกว่า ฝนดาวตก (The meteor shower)

ชื่อภาพ The night the stars fell 

ในคืนที่ดาวตก

ภาพด้านบน มีชื่อภาพว่า "The night the stars fell"  (ในคืนที่ดาวตก) เป็นผลงานภาพแกะสลักไม้อันโด่งดัง แสดงพายุดาวตกลีโอนิดส์ที่เกิดขึ้นในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ.2376 โดย อดอล์ฟ โวลล์ ตีพิมพ์ในหนังสือแอ๊ดเวนตีส เรื่อง “Bible Readings for the Home Circle” โดยจินตนาการมาจากภาพวาดของศิลปินชาวสวิส ชื่อ คาร์ล จัสลิน และจากคำบอกเล่าของ โจเซฟ ฮาร์วีย์ แวกโกเนอร์ รัฐมนตรี ผู้ที่เห็นเหตุการณ์พายุดาวตกในครั้งนั้นระหว่างเดินทางจากรัฐฟลอริดาไปยังรัฐนิวออร์ลีนส์ ส่วนภาพล่าง เป็นภาพวาดพายุดาวตกลีโอนิดส์ เหนือน้ำตกไนแอการา ซึ่งกั้นพรมแดนระหว่างประเทศแคนาดาและสหรัฐอเมริกา

ภาพวาดพายุดาวตกลีโอนิดส์  ใน พ.ศ.2376
เหนือน้ำตกไนแอการา

เหตุการณ์สำคัญของฝนดาวตกลีโอนิดส์

• เดือน พ.ย.2376 เกิดพายุดาวตกลีโอนิดส์ลูกแรก โดยมีอัตราการตกถึง 100,000 ดวงต่อชั่วโมง (ตอนนั้น ยังไม่พบดาวหางที่เป็นแหล่งกำเนิด)
• 19 ธ.ค.2408 วิลเลียม เทมเพล แห่งหอดูดาวมาร์แซย์ ในประเทศฝรั่งเศส  ค้นพบดาวหางในท้องฟ้าใต้ดาวเหนือ ใกล้กับดาวเบตา อูร์แซ ไมโนริส
• 5 ม.ค.2409 ฮอเรซ ทัตเทิล แห่งหอดูดาว วิทยาลัยฮาร์วาร์ดแห่งสหรัฐอเมริกา ก็ค้นพบดาวหางดวงนี้เช่นกัน 
• ดาวหางดวงนี้ จึงตั้งชื่อว่า  เทมเพล-ทัตเทิล มีคาบวงโคจรรอบดวงอาทิตย์ 33.17 ปี
• นักดาราศาสตร์คำนวณว่า พายุดาวตกลีโอนิดส์ ลูกถัดไป น่าจะเกิดขึ้นในรอบ  33 ปีตามวงโคจรของดาวหาง แต่ปรากฏว่าในปี พ.ศ. 2409 และในปี พ.ศ.2442 ไม่มีพายุดาวตกลีโอนิดส์เกิดขึ้น  
• ต่อมาอีก 100 ปี ในวันที่ 17 พ.ย.2509 ก็เกิดพายุดาวตกลีโอนิดส์ อีกครั้ง อัตราการตก 40-50 ดวงพุ่งผ่านท้องฟ้าทุกวินาที (2,400 ถึง 3,000 ดวงต่อนาที) เป็นเวลา 15 นาที
• อีก 35 ปี ต่อมา ในวันที่ 18 พ.ย.2544  มีพายุดาวตกลีโอนิดส์ เกิดขึ้นอีก (แต่อัตราการตกไม่มากเท่ากับปี พ.ศ.2509)
• หากเป็นเช่นนี้ ในปี พ.ศ.2577 ก็น่าจะเกิด "พายุดาวตกลีโอนิดส์" ขึ้นอีกครั้ง ก็เหลือเวลาจากปัจจุบันอีก 11 ปี อย่าลืม ลุ้นชมกันนะครับ

ดาวตกลีโอนิดส์ มองจากอวกาศในปี พ.ศ.2540 ภาพโดย NASA
ที่มาของภาพ (Deborah Byrd. 2566)

ฝนดาวตกลีโอนิดส์เป็นเส้นสีเขียว
ที่มาของภาพ (Deborah Byrd. 2566)

อย่าลืมหาท้องฟ้ามืด ๆ ไปชมฝนดาวตกกันนะครับ

*****************************

เขียนโดย
พลตรี ดร.สุชาต จันทรวงศ์
ชมรมดาราศาสตร์และมวลเมฆ จ.ราชบุรี
17 พ.ย.2566

ที่มาข้อมูล

• Deborah Byrd. (2566). Leonid meteor shower: All you need to know in 2023. EarthSky. [Online]. Available : https://earthsky.org/astronomy-essentials/everything-you-need-to-know-leonid-meteor-shower/. [2566 พฤศจิกายน 16].
• Naoyuki Kurita. (2558). Dawn Moon, Pleiades & Hyades. Stellar Scenes. [Online]. Available : https://stellarscenes.net/seikei_e/s118.htm. [2566 พฤศจิกายน 16].
• Vito Technology, Inc. (2566). Leonid Meteor Shower Tonight: How to Watch?. Star Walk 2. [Online]. Available : https://starwalk.space/en/news/leonid-meteor-shower. [2566 พฤศจิกายน 16].

ดาวลูกไก่ เคียง ดวงจันทร์ วันลอยกระทง

เข้าสู่ฤดูหนาวแล้ว กระจุกดาวลูกไก่ (Pleiades star cluster) หรือ 7-Sisters ที่รู้จักกันทั่วโลก จะเริ่มปรากฏโฉมให้เราเห็นตั้งแต่หัวค่ำ ยิ่งตอนนี้ก็จะอยู่เคียงข้างกับดาวพฤหัสบดี (Jupiter) ราชาแห่งทวยเทพ ที่ส่องสว่างโดดเด่นอยู่กลางท้องฟ้า และในคืนวันลอยกระทงปีนี้ จะอยู่เคียงข้างกับดวงจันทร์ ด้วย

ที่มาของภาพ ปรับปรุงจาก (Bruce McClure. 2564)

หลากหลายตำนาน

เป็นเวลานับกว่าพันปีมาแล้วที่เรื่องราวของดาว 7 ดวง ในกระจุกดาวลูกไก่ อันโด่งดังไปทั่วโลก กลายเป็น กลุ่มดาวที่น่าประหลาดใจและน่าหลงใหล พวกเขากลายเป็นตำนานในเกือบทุกวัฒนธรรมบนโลก ได้รับการถ่ายทอดแบบปากต่อปาก ผ่านบทกวี ศิลปะ ดนตรี และสถาปัตยกรรม อาทิ ชาวกรีก ชาวอะบอริจิน จีน ชนพื้นเมืองอเมริกัน อียิปต์ เปอร์เซีย อินเดีย ไทย โพลีนีเซียน และอื่นๆ อีกมากมาย

ที่มาของภาพ (Lucinda Riley. 2561)

ตำนานเทพปกรณัมกรีก ซึ่งเป็นตำนานดาวที่ถูกกล่าวขวัญถึงมากที่สุด กล่าวว่า กลุ่มดาวลูกไก่ ประกอบด้วย เจ็ดสาวพี่น้อง เป็นธิดาของ  แอตลาส (Atlas) เทพเจ้าไททัน ซึ่งในช่วงสงครามเคยก่อกบฏต่อ เทพซูส (Zeus) ราชาแห่งทวยเทพ จึงถูกลงโทษให้แบกสวรรค์ไว้บนบ่าตลอดไป และ พลีโอเน (Pleione) ผู้พิทักษ์หญิง นางไม้แห่งท้องทะเลในตำนานของกะลาสีเรือ ได้แก่

1. อัลซีโยเน่ (Alcyone) 
2. เซเลโน (Celaeno)
3. อิเล็กตรา (Electra)
4. ไมอา (Maia) 
5. เมโรเป (Merope) (ดาวลูกไก่ที่สูญหายไป)
6. เทย์เกตา (Taygete)
7. แอสเทอโรป (Asterope) 

เรื่องตำนานเจ็ดสาวพี่น้อง ว่าทำไมจึงกลายเป็นดาวเจ็ดดวงบนท้องฟ้านั้น พอสรุปได้ว่า ธิดาทั้งเจ็ดคนเป็นที่รักของเหล่าเทพเจ้าและมนุษย์จำนวนมาก หนึ่งในผู้ที่หลงรักพวกเธอ คือ นายพราน Orion วีรบุรุษผู้ยิ่งใหญ่  นายพราน Orion ไล่ตามธิดาทั้งเจ็ดคน จนพวกเธอต้องหนีไปซ่อนตัวในถ้ำบนภูเขา เทพซูส ราชาแห่งทวยเทพ สงสารธิดาทั้งเจ็ดคนจึงแปลงร่างพวกเธอให้กลายเป็นนกพิราบสีขาว บินหนีขึ้นไปบนท้องฟ้า และกลายเป็นกลุ่มดาว Pleiades ซึ่งปัจจุบัน กลุ่มดาวนายพราน (Orion) ก็ยังไล่ตามเธออยู่

ผมก็ไม่แน่ใจว่าตำนานนี้ถูกหรือปล่าว  อ่านจากข้อมูลออนไลน์แล้ว  ยังงง ๆ ไม่รู้จะเชื่อสำนักไหนดี ลองหาอ่านเอานะครับ แต่ที่แน่ ๆ คือ แต่เดิม ชาวโบราณเห็นดาวลูกไก่ 7 ดวง แต่ปัจจุบัน หายไป 1 ดวง คือ ดาวเมโรเป ปัจจุบันเหลืออยู่ 6 ดวง 

วิธีหากระจุกดาวลููกไก่ ให้ลากเส้นตรงสมมติตามแนวเข็มขัดนายพรานในกลุ่มดาวนายพราน (Orion) ผ่านปลายคันธนู ก็จะไปเจอดาวตาวัว (Aldebarun) ซึ่งเป็นดาวที่สว่างที่สุดในกลุ่มดาววัว (Taurus) ราศีพฤษภ แล้วลากเส้นสมมติต่อไปก็จะพบ กระจุกดาวลูกไก่ (ดูภาพด้านบน)

กระจุกดาวลูกไก่อยู่ในกลุ่มดาววัว อยู่ห่างจากโลกของเราประมาณ 444 ปีแสง เป็นหนึ่งในกระจุกดาวที่อยู่ใกล้โลกที่สุด และสว่างพอที่จะมองเห็นได้ด้วยตาเปล่า (mag 1.2) หากท้องฟ้าที่มืดมิด เราจะสามารถมองเห็นดาวอย่างน้อย 6 ดวง นักดูดาวที่มีตาเหยี่ยว อาจสามารถเห็นดาวได้มากถึง 14-20 ดวง กล้องส่องทางไกลหรือกล้องโทรทรรศน์จะช่วยให้มองเห็นดาวที่จางกว่าได้

กระจุกดาวลูกไก่ เคียง ดาวศุกร์
ที่มาของภาพ (Bruce McClure. 2564)

กลุ่มดาวลูกไก่และดาวตาวัว 

ดาว Aldebaran (ตาวัว) มาจากคำภาษาอาหรับที่แปลว่า ผู้ตาม ซึ่งเชื่อกันว่า ดาวตาวัวนี้ จะวิ่งไล่ตามดาวลูกไก่ไปทั่วสวรรค์ตลอดนิรันดร์กาล โดยปกติ ตอนเย็นกระจุกดาวลูกไก่จะลอยขึ้นสู่ท้องฟ้าทางทิศตะวันออกก่อน แล้วดาวตาวัวก็จะตามขึ้นมา โคจรตามกันไปจนกระทั่งรุ่งเช้า ทางทิศตะวันตก กระจุกดาวลูกไก่จะตกก่อน แล้วดาวตาวัวก็จะตกตามไป 

ดาวลูกไก่ เคียง ดวงจันทร์ วันลอยกระทง

ในคืนวันที่ 27 พ.ย.2566 ซึ่งเป็นวันลอยกระทง ตามประเพณีไทย ดวงจันทร์ขึ้น 15 ค่ำ ดาวลูกไก่ จะอยู่ในตำแหน่งใกล้กับดวงจันทร์ เริ่มสังเกตได้ทางทิศตะวันออก ตั้งแต่ 18:00 น. เป็นต้นไปจนถึงรุ่งเช้า ภาพที่เห็นจะประมาณภาพด้านล่างนี้ 

ที่มาของภาพ  Naoyuki Kurita. (2558)

ท่านใดยังไม่รู้จักดาวลูกไก่ คืนวันลอยกระทง ลองชมกันดูนะครับ

*****************************

เขียนโดย
พลตรี ดร.สุชาต จันทรวงศ์
ชมรมดาราศาสตร์และมวลเมฆ จ.ราชบุรี
16 พ.ย.2566

ที่มาข้อมูล

• Lucinda Riley. (2561). Myths and Legends of the Pleiades. Lucinda Riley. [Online]. Available : https://lucindariley.co.uk/myths-and-legends/. [2566 พฤศจิกายน 16].
• Bruce McClure. (2564). Pleiades – or 7 Sisters – known around the world. EarthSky. [Online]. Available : https://earthsky.org/favorite-star-patterns/pleiades-star-cluster-enjoys-worldwide-renown/. [2566 พฤศจิกายน 16].
• Naoyuki Kurita. (2558). Dawn Moon, Pleiades & Hyades. Stellar Scenes. [Online]. Available : https://stellarscenes.net/seikei_e/s118.htm. [2566 พฤศจิกายน 16].
• Vito Technology, Inc. (2566). The Pleiades: One of the Best Naked-Eye Deep-Sky Objects. Star Walk 2. [Online]. Available : https://starwalk.space/en/news/m45-pleiades-star-cluster?utm_source=starwalk2-google&utm_medium=pleiades&utm_campaign=share. [2566 พฤศจิกายน 16].

เสน่ห์ฤดูหนาว ชมทะเลดาวที่สวนผึ้ง

ใครที่มาเยี่ยมเยือน อ.สวนผึ้ง ราชบุรี ในช่วงฤดูหนาว นอกจากจะได้สัมผัสกับ ไอหนาว หมอกขาว และป่าเขียว ๆ ดิบ ๆ แห่งขุนเขาตะนาวศรีแล้ว เสน่ห์อีกอย่างหนึ่งของสวนผึ้ง ก็คือ การได้ชมทะเลดาวที่สวยงามระยิบระยับเต็มท้องฟ้า

ที่มาของภาพ : ปรับปรุงจาก (Nikki Salter. 2561).

ดาวมันอยู่บนฟ้า อยู่ที่ไหนก็น่าจะมองเห็น

หลายคนอาจสงสัยว่า ดวงดาวมันก็อยู่บนฟ้า อยู่ที่ไหนก็น่าจะมองเห็นได้ จริง ๆ แล้วถูกต้องเลยครับ แต่อาจเป็นเมื่อ 2-3,000 ปีก่อน แต่ตอนนี้ พ.ศ.2566 น่าจะไม่จริงแล้ว เพราะมนุษย์พวกเราประดิษฐ์หลอดไฟฟ้าขึ้นมา ทำให้โลกเราสว่างไสวในยามค่ำคืน ที่ไหนคนอยู่มาก แสงไฟก็มากตาม การใช้แสงไฟมากเกินไปโดยไม่มีการควบคุม มันก็เลยเกิด มลภาวะทางแสง (Light pollution)  ส่งผลกระทบมากมายต่อชีวิตสรรพสัตว์บนโลก สุขภาพของเรา สิ้นเปลืองเงิน พลังงาน ทรัพยากร และที่สำคัญปิดกั้นระหว่างเรากับดวงดาว

ที่มา (แอปพลิเคชั่น light pollution map. 2566)

มลภาวะทางแสง

แผนที่แสดงมลภาวะทางแสงด้านบน พื้นที่ที่เป็นสีขาวอมม่วง เช่น กรุงเทพฯ จะมีแสงสว่างเรืองขึ้นท้องฟ้าจำนวนมาก ถัดมาก็จะเป็นพื้นที่สีแดง สีส้ม สีเหลือง สีเขียว จะมีแสงจากเมืองเรืองขึ้นท้องฟ้า ลดหลั่นกันมาตามลำดับ ส่วนสีฟ้า และสีน้ำเงิน จะมีแสงเรืองจากเมืองน้อยมาก พื้นที่เหล่านี้ ท้องฟ้าจะมืด ทำให้เห็นดวงดาวได้ชัดเจน 

การวัดค่าความสว่างท้องฟ้า ที่นิยมใช้กันส่วนใหญ่จะใช้มาตราบอร์เทิล (Bortle scale) ในการสื่อสาร โดยท้องฟ้าจะมีค่าตั้งแต่ Class 1-9  ยกตัวอย่างง่าย ๆ เช่น (ดูแผนที่แสดงมลภาวะทางแสงด้านบนประกอบ)

• กรุงเทพมหานคร ท้องฟ้าจะอยู่ใน Class 9 (Inner-City Sky) 
• เมืองนครปฐม ท้องฟ้าจะอยู่ใน Class 8 (City Sky) 
• เมืองราชบุรี ท้องฟ้าจะอยู่ใน Class 6 (Bright suburban sky)
• พื้นที่ อ.สวนผึ้ง ท้องฟ้าจะอยู่ใน Class 2 (Typical truly dark site)
• พื้นที่ตามแนวชายแดนไทย-พม่า สันเขาตะนาวศรี ท้องฟ้าจะอยู่ใน Class 1 (Excellent dark-sky site) 

พื้นที่ อ.สวนผึ้ง และ อ.บ้านคา จ.ราชบุรี
มีสภาพท้องฟ้ามืดเหมาะแก่การดูดาวมาก

ชมทะเลดาวที่สวนผึ้ง

อ.สวนผึ้ง มี บ้านพัก รีสอร์ท โฮมสเตย์  ลานกางเต็นท์ ให้บริการอยู่จำนวนมาก มีสิ่งอำนวยความสะดวกขั้นพื้นฐานครบถ้วน ทั้งไฟฟ้า น้ำประปา สัญญาณโทรศัพท์ และร้านสะดวกซื้อ การเดินทางถึงแหล่งที่พักสามารถเดินทางถึงด้วยรถยนต์ธรรมดาไม่ต้องออฟโรด (ยกเว้นขึ้นจุดชมวิวบนยอดเขาต่าง ๆ) 

อ.สวนผึ้ง อยู่ใม่ไกลจากกรุงเทพฯ ในฤดูหนาวก็ไม่หนาวมากจนเกินไป  อุณหภูมิต่ำสุดเฉลี่ย 20℃ อุณหภูมิสูงสุดเฉลี่ย 30℃ ในพื้นที่ไม่มีกิจกรรมกลางคืนสำหรับนักท่องเที่ยว ส่วนใหญ่นักท่องเที่ยวสังสรรค์กันเองภายในกลุ่ม 

ทางช้างเผือก หมู่บ้านห้วยกระวาน อ.สวนผึ้ง จ.ราชบุรี

ที่มาของภาพ (มงคลบารมี ระยอง. 2566)

การดูดาว หรือดูปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์ จึงเป็นกิจกรรมทางเลือกหนึ่งในยามค่ำคืนสำหรับผู้ที่สนใจ เพราะท้องฟ้าของ อ.สวนผึ้งอยู่ในระดับ Class 2 ซึ่งเหมาะแก่การสังเกตการณ์ทางดาราศาสตร์เป็นอย่างยิ่ง 

อย่าลืมนะครับ หนาวนี้ มาชมทะเลดาวที่ อ.สวนผึ้งกัน

อ่านเพิ่มเติม

• เคอร์ฟิวแสงสว่างในเมืองใหญ่ ลดมลพิษทางแสง ประหยัดพลังงาน
• (ค้นหา) สถานที่ดูดาวในราชบุรี ตอนที่ 2 "เขตอนุรักษ์ท้องฟ้ามืด"

*****************************

เขียนโดย
พลตรี ดร.สุชาต จันทรวงศ์
ชมรมดาราศาสตร์และมวลเมฆ จ.ราชบุรี
15 พ.ย.2566

ที่มาข้อมูล

• Nikki Salter. (2561). Summer Sky-Watching. [Online]. Available : https://pissouribay.com/summer-sky-watching/. [2566 พฤศจิกายน 15].
• มงคลบารมี ระยอง. (2566). หมู่บ้านห้วยกระวาน สวนผึ้ง ราชบุรี . [Online]. Available : https://www.facebook.com/photo/?fbid=9339330689473048&set=g.811264558922837. [2566 พฤศจิกายน 15].